Εκπαίδευση στην τέχνη της ρητορικής, σήμερα!

Του Μανώλη Πολυχρονίδη

εκπαιδευτή ρητορικής - πολιτικού επιστήμονα

mpolychronides@yahoo.com

 

Η τέχνη του ευ λέγειν και της πειστικής επιχειρηματολογίας αναβιώνει αργά αλλά σταθερά στη σημερινή Ελλάδα έπειτα από πολλούς αιώνες από τη γέννησή και την ανάπτυξή της στην Αρχαία Ελλάδα. Η έντεχνη προφορική επικοινωνία, το κυρίαρχο και, μέχρι την εφεύρεση της τυπογραφίας, μοναδικό εργαλείο αποτελεσματικής μαζικής επικοινωνίας, υπήρξε βασικό συστατικό της κλασσικής παιδείας.

Σήμερα ο προφορικός λόγος γνωρίζει μια αναβίωση. Με τη βοήθεια της τεχνολογίας, μέσω της βιντεοσκόπησης και της δωρεάν διανομής και πρόσβασης στον παγκόσμιο ιστό (world wide web), πολλοί ομιλητές αποκτούν κοινό δεκάδων χιλιάδων και συχνά εκατομμυρίων από όλο τον κόσμο, ενώ διοργανώνονται ολοένα και περισσότερα συνέδρια TEDx. Ενδεικτικά η περίφημη ομιλία του Sir Ken Robinson “Πως το σχολείο σκοτώνει τη δημιουργικότητα” έχει περίπου 30 εκατομμύρια views στο www.ted.com  και άλλα 10 εκατομμύρια στο www.youtube.com ενώ πλέον στην Ελλάδα, πέρα από τα πολύ πετυχημένα και πλέον πολύ μεγάλα TEDxAthens, TEDxThessaloniki και TEDxAcademy που γίνονται εδώ και 5 χρόνια ανελλιπώς, έχουν πραγματοποιηθεί 61 TEDx συνολικά ενώ σύντομα πρόκειται να λάβουν χώρα άλλα 10.  

Μιλώντας για ρητορική στο πλαίσιο των ρητορικών αγωνισμάτων, αναφερόμαστε στην επιδεξιότητα χρήσης του προφορικού λόγου, τόσο σε πλαίσιο προετοιμασμένων ομιλιών, όσο και σε συνθήκες όπου απαιτείται αυθόρμητη και αυτοσχέδια παραγωγή λόγου. Τα κλασσικά εργαλεία του ρήτορα (Εύρεση, Τάξη, Λέξη, Μνήμη και Υπόκριση) όπως και οι βασικές διαστάσεις της πειθούς κατά Aριστοέλη (Ήθος, Λόγος, Πάθος) είναι θεμελιακά στοιχεία της ενασχόλησης με τη ρητορική η οποία τελικά ενισχύει την καλλιέπεια, την ευθυκρισία και την αυτοπεποίθηση. 

Η επιδεξιότητα στη ρητορική, η οποία καλλιεργείται με ποικιλία ασκήσεων μη τυπικής εκπαίδευσης και μέσα από τη συστηματική εξάσκηση στα ρητορικά αγωνίσματα (εκφραστική ανάγνωση, αυθόρμητος λόγος, ομαδική συζήτηση, προτρεπτικός λόγος, αγώνας αντιλογίας/ εναντιολογίας κ.α.), είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης στο δημόσιο λόγο μέσω καλής χρήσης της γλώσσας του σώματος, της φωνής, της οπτικής επαφής, της ανάπτυξης της κριτικής σκέψης και της τεκμηριωμένης επιχειρηματολογίας, όπως επίσης και της ομαδικής συνεργασίας. Ειδικά οι αγώνες αντιλογίας (debate) καλλιεργούν ιδιαίτερα ικανότητες έρευνας σε επίκαιρα αλλά και διαχρονικά θέματα και τη γενικότερη συγκρότηση της προσωπικότητας των συμμετεχόντων σε αυτά, ενισχύοντας την ευρύτητα πνεύματός τους, μειώνοντας τη μισαλλοδοξία τους και ενδυναμώνοντας την ιδιότητά τους ως πολίτες.

Στη σύγχρονη Ελλάδα η συστηματική ενασχόληση με τη ρητορική από μικρότερες ηλικίες και η διάδοσή της και σε άλλα σχολεία μπορεί να αναζητηθεί στο Κολέγιο Αθηνών (πλέον Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα) όπου, πέρα από τους διαγωνισμούς ρητορικής Χάουλαντ και Δέλτα που διαγωνίζονται όλοι οι τελειόφοιτοι, για πολλά χρόνια λειτουργεί ο όμιλος Forensics που περιλαμβάνει πολλά ρητορικά αγωνίσματα στα αγγλικά. Πολλά ιδιωτικά σχολεία από Αθήνα και Θεσσαλονίκη διαγωνίζονται κάθε χρόνο στα αγγλικά στο σχετικό μαθητικό διαγωνισμό ενώ πλέον υπάρχει και εθνική σχολική ομάδα που έπειτα από επιλογή και εκπαίδευση συμμετέχει στο Παγκόσμιο Σχολικό Πρωτάθλημα Debate.

Σε πανεπιστημιακό επίπεδο, αγώνες ρητορικής πρωτοξεκίνησαν στα αγγλικά στο Αμερικάνικο Κολέγιο Αγίας Παρασκευής Deree από τα μέσα της δεκαετίας του '80, οπότε και ξεκίνησε δημιουργήθηκε το Deree College Debating Club. Κάθε εξάμηνο διοργανώνεται εκεί ένας διαγωνισμός αντιλογίας (Invitational Debating Tournament) που συγκεντρώνει φοιτητές και μαθητές Λυκείου, ενώ το 1998 είχε διοργανωθεί και το Παγκόσμιο Πανεπιστημιακό Πρωτάθλημα.

Στα ελληνικά οι πρώτοι ρητορικοί όμιλοι λειτούργησαν στα Αρσάκεια – Τοσίτσεια Σχολεία τη σχολική χρονιά 1999-2000 και την επόμενη χρονιά η  Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία (Αρσάκεια-Τοσίτσεια Σχολεία) διοργάνωσε για πρώτη φορά τους Διασχολικούς Αγώνες Ρητορικής Τέχνης.

Το 2001 το Υπουργείο Παιδείας σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών διοργάνωσε για πρώτη φορά τους Πανελλήνιους Μαθητικούς Αγώνες Επιχειρηματολογίας – Αντιλογίας, οι οποίοι τα ακόλουθα χρόνια επεκτάθηκαν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας.

Από το 2008 δημιουργήθηκε η Πανελλήνια Ένωση για την Προώθηση της Ρητορικής στην Εκπαίδευση, η οποία έχει φιλότιμα διοργανώσει πολλές εκπαιδευτικές συναντήσεις και σεμινάρια.

Σήμερα, λειτουργούν ρητορικοί όμιλοι σε πολλά σχολεία, με ή χωρίς την υποστήριξη του Υπουργείου Παιδείας, ρητορικούς ομίλους, αν και δυστυχώς οι Πανελλήνιοι Μαθητικοί Αγώνες έχουν διακοπεί. Το Κολέγιο Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη διοργανώνει φέτος, για πρώτη φορά Αγώνες Λόγου, ενώ εδώ και μερικά χρόνια ανάλογους αγώνες διοργανώνει το 2ο Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης.

Παράλληλα με τους μαθητικούς αγώνες ξεκίνησε η διοργάνωση φοιτητικών πρωταθλημάτων αντιλογίας στα ελληνικά στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και από εκεί, αργά αλλά σταθερά, επεκτάθηκε σε άλλα ελληνικά Πανεπιστήμια όπως το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, το Πανεπιστήμιο Πατρών, το Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο, η Νομική Αθηνών κ.ά.

Θα ήταν παράληψη να μη γίνει, έστω και σύντομα, αναφορά σε διοργανώσεις προσομοίωσης πολιτικών θεσμών όπως το Μοντέλο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (Model United Nations – M.U.N.) στο πλαίσιο των οποίων οι συμμετέχοντες μαθητές και φοιτητές εξασκούνται στο δημόσιο λόγο τόσο σε δομημένες διαδικασίες όσο και σε πιο ελεύθερες, αλλά και στη σύνταξη ψηφισμάτων, μέσα από τη διπλωματία και την εκπροσώπηση των συμφερόντων και των αποφάσεων των κρατών του κόσμου στις πολυάριθμες επιτροπές του Ο.Η.Ε. (Γενική Συνέλευση, Συμβούλιο Ασφαλείας, Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή κ.ά.).

Πλέον υπάρχουν  ιδιωτικές πρωτοβουλίες διδασκαλίας της ρητορικής για μαθητές στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, στο Μουσείο Ηρακλειδών και αλλού.

Για τους ενήλικες η ρητορική τέχνη συστηματικά καλλιεργείται πολλά χρόνια στο Ρητορικό Κύκλο, ενώ αρκετά πρόσφατα δημιουργήθηκαν και λειτουργούν στα ελληνικά και στα αγγλικά όμιλοι ρητορικής τέχνης ενηλίκων Toastmasters.

Ευκαιρίες εξάσκησης και εκπαίδευσης στην τέχνη του δημόσιου λόγου υπάρχουν ολοένα και περισσότερες. Αναζητήστε τις και καλλιεργήστε τις δεξιότητες σας στην προφορική επικοινωνία ενισχύοντας έτσι την προσωπική σας ενδυνάμωση, που ευχή όλων όσων ασχολούμαστε με τη ρητορική τέχνη είναι να εξελιχθεί σε κριτική σκέψη και παρρησία.